Ochrona przed polami elektromagnetycznymi, których źródłami są stacje bazowe radiokomunikacji ruchomej

mgr inż. Stefan Różycki

Krajowa Izba Gospodarcza Elektroniki i Telekomunikacji

grudzień 2007

Podstawowe pojęcia

Zasady działania sieci radiokomunikacji ruchomej – telefonii komórkowej

Pola elektromagnetyczne stacji bazowych

Podstawy normowania pól elektromagnetycznych

Podstawowe zalecenia międzynarodowe

Polskie przepisy ochrony środowiska

Ostatnie doniesienia

Co dalej?

Podstawowe pojęcia

Definicje – co to jest pole elektromagnetyczne, jakie wielkości je opisują, z jakimi źródłami pól elektromagnetycznych mamy najczęściej do czynienia. Historia wynalazków, dzięki którym nasza cywilizacja „ma taki kształt jaki ma” – sposób przesyłania elektryczności na znaczne odległości, radio, telewizja, radar.

Definicję pojęcia pole elektromagnetyczne można znaleźć w praktycznie wszystkich podręcznikach fizyki, i to nie tylko akademickich. Dla przykładu: pole elektromagnetyczne – szczególny stan materii, charakteryzujący wszelkie oddziaływania pomiędzy ładunkami elektrycznymi i dipolami magnetycznymi równocześnie za pośrednictwem pola elektrycznego i pola magnetycznego. Pole elektromagnetyczne to dwie składowe – pole elektryczne i pole magnetyczne.

Pole elektromagnetyczne opisują je takie wielkości fizyczne jak np. gęstość mocy pola, podawana w watach na metr kwadratowy (W/m2), czy natężenie składowej elektrycznej pola, podawane w woltach na metr (V/m). W określonych warunkach możliwe jest zamienne używanie tych wielkości fizycznych.

Źródłami pól elektrycznych i magnetycznych najpowszechniej występującymi w naszym otoczeniu są domowe instalacje elektryczne i wszelkie urządzenia działające dzięki energii elektrycznej. Wystarczy rozejrzeć się po własnym mieszkaniu – w zasięgu naszego wzroku zawsze znajdziemy co najmniej jedno takie urządzenie. W codziennym zabieganiu zapominamy o tym, jaki wpływ na nasze życie mają te wszystkie „pomoce”. Zgodnie z poglądami ludzi zajmujących się naukowo jakością życia społeczeństw, w ciągu ostatnich dwudziestu paru lat największy wpływ na tę jakość wywarło rozpowszechnienie się pralek automatycznych. A w opisach takich badań nie wspomina się już wcale o tym, jaki wpływ miało wcześniejsze upowszechnienie oświetlenia elektrycznego. A lodówki, a rozmaite roboty kuchenne, czajniki elektryczne, a.... Nie sposób tych wszystkich przyrządów, opisać. W otoczeniu każdego z tych urządzeń występują pola elektryczne i magnetyczne. Napisaliśmy „pola elektryczne i magnetyczne” a nie „pola elektromagnetyczne”. A to dlatego, że jeżeli znajdujemy się blisko źródła pola musimy odrębnie opisywać te dwie składowe. Co to znaczy blisko? To znaczy w odległości całkiem na pewno mniejszej niż długość fali elektromagnetycznej odpowiadająca częstotliwości pola. Zależność, zgodnie z która można przeliczyć częstotliwość pola na odpowiednią długość fali znajdą czytelnicy we wszystkich książkach do fizyki. Tu wystarczy powiedzieć, że częstotliwości 50 Hz (herców) prądu płynącego w domowych przewodach instalacji elektrycznych odpowiada fala o długości 6000 kilometrów.  Czyli na pewno zawsze będziemy „blisko” takich jak wymienione przed chwilą źródeł. Z kolei nieco inna grupa urządzeń powszechnego użytku. Tych, które pozwalają nam przekazywać informacje i obrazy na odległość. Oczywiście nie piszemy tu o telegrafie optycznym czy przesyłaniu przez konnych posłańców portretów ukochanych osób. To było znane w najdawniejszych czasach. Ustalone przez tysiące lat sposoby rozmawiania przy pomocy listów i obrazków zmieniły się całkowicie, poczynając od wynalezienia telegrafu (kto z czytelników zna alfabet Morse`a i kim był Samuel Morse?), poprzez wynalezienie telefonu, telegrafu bez drutu i telefonu bez drutu. Najpierw możliwość błyskawicznego przekazywania informacji była wykorzystywana właściwie wyłącznie w celach, nazwijmy to – służbowych. Telegrafy rządowe, kolejowe i wojskowe były najpierw. Dopiero po pewnym czasie umożliwiono zwykłym obywatelom korzystanie z tego wynalazku. Powszechne stało się, oprócz wysyłania zwykłych listów, wysyłanie telegramów – wtedy gdy szybkość przekazania wiadomości była ważna. Potem pojawiło się radio, które można by dzisiaj nazwać radiem publicznym. Radio, które przekazywało wiadomości polityczne, wiadomości kulturalne, wiadomości sportowe czy informacje o pogodzie albo informacje giełdowe. Potem telewizja. Na początku tylko czarno-biała. Jeżeli możemy oglądać w naszych mieszkaniach telewizję i możemy słuchać radia to znaczy, że docierają tam fale radiowe (nie ma odrębnych „fal telewizyjnych”). Idea korzystania z radiostacji będącej w ruchu, np. w samochodzie pojawiła się już podczas pierwszej wojny światowej. A koncepcja systemu będącego zaczątkiem dzisiejszej telefonii komórkowej w latach dwudziestych ubiegłego wieku. Systemy takie zaczęły działać w latach trzydziestych XX wieku. Początek całkiem współczesnej telefonii komórkowej to lata osiemdziesiąte dwudziestego wieku. A opracowanie koncepcji takie systemu łączności osobistej byłoby niemożliwe bez wcześniejszego rozwoju technik cyfrowych.

Wszystkie te urządzenia, z których sami, na co dzień korzystamy musza mieć swoje „wyższe pietra”. Czy to w postaci systemu elektroenergetycznego, który dostarcza nam energii od miejsca jej wytworzenia, czyli od elektrowni do gniazdka w domu, czy tez w postaci sieci nadajników radiowych i telewizyjnych, czy też sieci telefonii komórkowych.

Te „wyższe piętra” systemu elektroenergetycznego to po kolei – lokalne stacje transformatorowe, stacje elektroenergetyczne w miastach (GPZ – od: główne punkty zasilania), systemowe stacje elektroenergetyczne. To wszystko połączone liniami przesyłowymi o tym wyższych napięciach im więcej energii musi być nimi przesyłane.

„Wyższe piętra” sieci stacji radiowych i telewizyjnych to system połączeń kablowych, satelitarnych i radioliniowych między studiami, ośrodkami a samymi stacjami. Połączeń którymi przesyłany jest dźwięk i obraz oraz dodatkowe informacje, na przykład teletekst.

„Wyższe piętra” sieci telefonii komórkowych to stacje bazowe i infrastruktura tych sieci, odgrywająca podobną role do tej jaką odgrywają centrale telefoniczne.

Napisaliśmy powyżej, że pola elektryczne i magnetyczne w otoczeniu sieci elektroenergetycznych mają częstotliwość 50 herców. Pola elektromagnetyczne, które są używane jako medium, czyli nośniki sygnałów w sieciach radiowych, telewizyjnych i komórkowych mają częstotliwości od kilkuset kiloherców (kHz) do tysięcy megaherców (MHz). Piszemy tu o tym, ponieważ to jak pola elektromagnetyczne oddziałują na wszelkie organizmy jest zależne, między innymi, od częstotliwości pól. Ale nie tylko od częstotliwości - również od natężeń tych pól.

Zasady działania sieci radiokomunikacji ruchomej – telefonii komórkowej

Stacje bazowe i stacje ruchome(telefony komórkowe). Co to są komórki sieci. W jaki sposób komórka łączy się z siecią a sieć z komórką.

Zasada działania sieci telefonii komórkowej jest bardzo prosta. Każdy, włączony telefon komórkowy odbiera sygnały stacji bazowych i od czasu do czasu wysyła własne sygnały, dzięki którym sieć poprzez swoje stacje bazowe może określić miejsce, w którym telefon się znajduje. I „przypisać” telefon do tej stacji, która najlepiej odbiera sygnały tego telefonu. I to właściwie wszystko. Jeżeli telefon (wraz ze swoim posiadaczem) się przemieszcza, jest kolejno „przypisywany” do stacji bazowych, które „słyszą” go najlepiej. Żeby taka struktura mogła działać, każdy telefon komórkowy musi być jednocześnie i radiostacją i komputerem z pokaźnym zasobem pamięci całkiem niezłą zdolnością obliczeniową. Telefon musi pamiętać bowiem dane charakteryzujące stacje bazowe sieci komórkowych, musi umieć porównać odbierane sygnały z ich pamiętanymi charakterystykami, musi umieć przetworzyć mowę na sygnał cyfrowy i tę mowę przesłać – w obu kierunkach, do i z telefonu.

Stacje bazowe, współpracując z całym systemem i sam system „wiedzą” jak rozpoznać telefony „swojej” sieci. Czy abonenta można obsłużyć, bo może zalega z rachunkami? Której stacji bazowej „podać”  strumień informacji? Strumień informacji jest zamieniany na końcu, w telefonie, w dźwięki mowy, które mają dotrzeć do konkretnego abonenta. Uproszczony schemat struktury sieci telefonii komórkowej pokazano na rysunku 1.

Niemożliwe jest stworzenie systemu, który składałby się z jednej stacji bazowej obsługującej abonentów dużego obszaru. Niemożliwe jest ze względu na właściwości fal radiowych. Po pierwsze, natężenie pola elektromagnetycznego zmniejsza się bardzo szybko – co najmniej z kwadratem odległości od swego źródła, czyli anteny. A sygnał radiowy nie może być zbyt słaby. W zależności od tego czy jesteśmy w mieście, czy na otwartej przestrzeni możemy móc rozmawiać albo nie. Po drugie – dotarcie sygnału radiowego od stacji bazowej do odbiorcy i odpowiedź tego odbiorcy, z powrotem, do stacji bazowej trwa. Mimo tego, że fale radiowe rozchodzą się praktycznie z prędkością światła (300 metrów w ciągu jednej milionowej części sekundy), telefon nie może znajdować się w zbyt dużej odległości od stacji bazowej, z która „rozmawia”. Odległość ta nie może przekraczać nieco ponad 30 kilometrów. Przy większej odległości nie można odpowiednio zsynchronizować działania telefonu i stacji bazowej. Jest jeszcze jedno ograniczenie – szerokość zakresu częstotliwości, jaki może być wykorzystany przez sieć. Na tych samych „kanałach” częstotliwościowych sieć nie może jednocześnie obsługiwać wielu rozmówców. Ze względu na wzajemne zakłócenia sygnałów. Podsumujmy: słabnięcie sygnałów radiowych wraz z odległością, czas docierania tych sygnałów od stacji bazowej do telefonu i z powrotem, ograniczony zakres częstotliwości, z którego mogą korzystać sieci telefonii komórkowej to trzy powody dla których operatorzy budują nowe stacje bazowe.

Im więcej abonentów tym więcej stacji bazowych potrzebnych do ich obsłużenia. Im więcej abonentów na małym terenie – też tym więcej stacji bazowych. A stacje bazowe odgrywają taką samą rolę, jaką kiedyś odgrywały centrale telefoniczne.

Pola elektromagnetyczne stacji bazowych

Anteny stacji bazowych – ich rodzaje. Charakterystyki promieniowania anten stacji bazowych. Rozkłady pól elektromagnetycznych w otoczeniu typowych stacji bazowych, usytuowanych na wieżach i na budynkach.

Pomiary i obliczenia rozkładów pól.

Stacje bazowe telefonii komórkowych są obecnie najbardziej rozpowszechnionym rodzajem obiektów radiokomunikacyjnych. W Polsce istnieją sieci telefonii komórkowych wykorzystujących zakresy częstotliwości:

-          około 900 MHz – sieci GSM 900;

-          około 1800 MHz – sieci GSM 1800.

-          około  2100 MHz – sieci UMTS.

Zasięgi występowania pól elektromagnetycznych o wartościach granicznych, czyli wartościach, które nie mogą być przekraczane w środowisku, w otoczeniu anten stacji bazowych telefonii komórkowych są zależne od mocy doprowadzonej do tych anten i charakterystyk promieniowania tych anten. W otoczeniu typowych stacji bazowych telefonii komórkowej GSM pola elektromagnetyczne o wartościach granicznych występują nie dalej niż kilkadziesiąt metrów od samych anten i to na wysokości ich zainstalowania. W praktyce, w otoczeniu anten stacji bazowych GSM, znajdujących się w miastach, a więc najbardziej rozpowszechnionych pola o wartościach wyższych od dopuszczalnych w praktyce nie występują dalej niż 25 do 45 metrów od anten na wysokości zainstalowania tych anten. Należy tu mieć na uwadze fakt budowania stacji o bardzo różnorodnych konfiguracjach anten.

Stacje bazowe telefonii komórkowej muszą odpowiadać wymaganiom bardzo surowych norm technicznych. System GSM używany w Polsce musi odpowiadać tym samym surowym normom. Polskie przepisy ochronne - bardziej rygorystyczne   od przepisów stosowanych w innych krajach wymuszają stosowanie odmiennych sposobów mocowania anten stacji bazowych, tak aby były one znaczniej niż w innych krajach oddalone od miejsc dostępnych dla ludności.

W systemie GSM stacje bazowe nadają swoje sygnały w zakresie częstotliwości od 935 do 960 MHz i od 1805 do 1880 MHz (dawny DCS). Zgodnie z normatywami ETSI maksymalna moc stacji nie może przekraczać 55 dBm, czyli 320 watów. W praktyce, w warunkach wielkiego miasta, moce doprowadzane do poszczególnych anten sektorowych nie przekraczają 20 watów. Oprócz anten sektorowych na stacjach bazowych GSM instalowane są anteny radiolinii pracujące w miastach, w pasmach 23 GHz, 27 GHz i 38 GHz. Stacje UMTS łączą się z abonentami w zakresie częstotliwości 2100 MHz.

Typową stację bazową, z antenami na wieży można zobaczyć na rysunkach 2 i 3.

Rozkłady pól elektromagnetycznych w otoczeniach stacji bazowych są zależne od zastosowanych konfiguracji anten rozsiewczych, inaczej – sektorowych. Obecnie wykorzystuje się powszechnie dwuzakresowe i trzyzakresowe  anteny typu „crosspolar”  (ze „skrzyżowanymi” płaszczyznami polaryzacji emitowanych fal), zapewniające dobrą łączność z abonentami sieci. Stosowanie tych anten pozwala zmniejszyć konieczną do instalowania liczbę anten sektorowych.

Rozkłady natężeń pól elektromagnetycznych w otoczeniu stacji bazowych można wyznaczać zarówno metodami pomiarowymi jak i obliczeniowymi. Wykonując obliczenia rozkładów pól elektromagnetycznych w otoczeniu stacji bazowych powszechnie wykorzystuje się podstawową zależność:

Wykorzystywanie powyższej, bardzo uproszczonej metody obliczeń jest dopuszczalne, ponieważ punkty obserwacji, w których wyznacza się natężenia pól (gęstości mocy) są z reguły położone w strefie dalekiej promieniowania anten. Warunek ten jest spełniony gdy odległość punktu obserwacji jest większa niż wartość ilorazu 2D2/λ; gdzie D – największy wymiar anteny a λ – długość fali elektromagnetycznej.

Metoda ta jest zgodna z normą: PN-EN 50383:2005 "Obliczenia i pomiary intensywności pola elektromagnetycznego i swoistego tempa pochłaniania energii związanego z ekspozycją ludzi w polach elektromagnetycznych o częstotliwościach od 110 MHz do 40 GHz, wytwarzanych przez radiowe stacje bazowe i stałe stacje końcowe telekomunikacyjnych systemów bezprzewodowych. Norma podstawowa". Norma ta jest identyczna z normą EN 50383:2002 opublikowaną przez CENELEC i ma ten sam status co norma oryginalna.

Jak wynika z dziesiątków tysięcy wykonanych obliczeń i równie wielkiej ilości pomiarów, nawet w bezpośrednim sąsiedztwie stacji bazowej, w miejscach dostępnych dla ludności, gęstości mocy pola elektromagnetycznego emitowanego przez tę stację są znikomo małe.

Przykładowy rezultat obliczeń wykonywanych zgodnie z powyżej opisana recepturą znajduje się na Rys. 4. Na Rys. 5 pokazano jakie wartości mogą osiągać natężenia składowej elektrycznej pola elektromagnetycznego na wysokości dwóch metrów nad poziomem terenu w pobliżu typowej stacji bazowej.

W Polsce, w otoczeniu wszystkich stacji bazowych telefonii komórkowej, wykonywane są pomiary poziomów pól elektromagnetycznych. Pomiary te wykonuje się ponieważ istnieje taki obowiązek. Podwójny. Podwójny bo nałożony i przez przepisy prawa pracy i przez przepisy ochrony środowiska. Pomiary wykonują z reguły laboratoria, które mają w tym zakresie akredytację. Akredytację, którą można uzyskać tylko i wyłącznie po uzyskaniu potwierdzenia i fachowości zespołu mierzącego i powtarzalności uzyskiwanych wyników pomiarów. Oraz – co bardzo istotne,  pozytywnego przejścia przez trudy porównawczych pomiarów międzylaboratoryjnych. Ale to temat na osobny materiał. To jak w ciągu upływającego czasu zmienia się natężenie pola w pomieszczeniach znajdujących się w budynku, na dachu którego są anteny trzech stacji bazowych pokazano na Rys. 6.

Podstawy normowania pól elektromagnetycznych

Mechanizmy oddziaływania pól elektromagnetycznych na organizmy. Jak określa się poziomy dopuszczalne.

Oddziaływanie pól elektromagnetycznych na organizmy jest zależne od ich częstotliwości.

Ekspozycja organizmów w stałych i bardzo wolno zmiennych polach elektrycznych prowadzi do gromadzenia się ładunków elektrycznych na powierzchni ciała. Obecność ładunków może być odczuwana.

Ekspozycja organizmów w stałych polach magnetycznych powoduje, dzięki indukcji magnetycznej:

•          przepływ dodatkowego prądu elektrycznego w organizmie i pojawienie się różnic potencjałów elektrycznych na naczyniach krwionośnych;

•          powstawanie oddziaływań magnetomechanicznych, pochodzących od sił działających na cząsteczki ferromagnetyczne, cząsteczki magnetyczne i na ferromagnetyczne implanty.

Ekspozycja organizmów w polach elektrycznych małej częstotliwości wywołuje:

•          przepływ ładunków elektrycznych – dodatkowego prądu elektrycznego w organizmie,

•          polaryzację ładunków na granicach ośrodków (formowanie dipoli elektrycznych),

•          reorientację dipoli elektrycznych istniejących w tkankach.

Ekspozycja organizmów w polach magnetycznych małej częstotliwości prowadzi do:

•          indukowania się pól elektrycznych i przepływu prądu elektrycznego co może prowadzić do efektów elektrostymulacyjnych.

Ekspozycji organizmów w polach elektromagnetycznych o częstotliwościach powyżej 100 kiloherców (kHz) towarzyszy:

•          pochłanianie (absorpcja) energii, co może prowadzić do wydzielania się znaczących ilości ciepła.

Dodatkowo można wyróżnić mechanizmy oddziaływania pośredniego pól:

•          przepływ prądu dotyku,

•          chwilowe wyładowania, które zachodzą gdy ciało człowieka zetknie się z obiektem o innym potencjale elektrycznym (to jest gdy i ciało ludzkie i obiekt są naładowane poprzez oddziaływanie pola elektromagnetycznego),

•          oddziaływanie pól elektromagnetycznych pochodzących od urządzeń medycznych noszonych przez człowieka.

Oprócz podanych powyżej mechanizmów oddziaływania istnieją hipotezy dotyczące innych mechanizmów. Odnosi się to zwłaszcza do słabych pól. Na przykład: słabe pola mogą, jedynie hipotetycznie, zaburzać niektóre funkcje błon komórkowych, prowadząc w konsekwencji do na przykład zmian wydzielania (sekrecji) hormonów. Hipotezy te są intensywnie badane, lecz nie są dotychczas pozytywnie zweryfikowane.

Zgodnie z obecnym stanem wiedzy można stwierdzić, że ryzyko zdrowotne, wynikające z ekspozycji ludności w sztucznych polach elektromagnetycznych spotykanych w praktyce w środowisku, w otoczeniu prawidłowo zlokalizowanych, zbudowanych i eksploatowanych urządzeń jest tylko hipotetyczne, lub w najgorszym przypadku znikome.

Normowanie oddziaływania pól elektromagnetycznych polega na określaniu dopuszczalnych poziomów tych w taki sposób, aby w organizmach ludzi nie występowały zjawiska, o których napisano powyżej, o intensywnościach mogących wywoływać negatywne skutki zdrowotne.

Normy – dopuszczalne poziomy pól elektromagnetycznych ustala się w oparciu o wszechstronne analizy źródłowych doniesień naukowych. Przy czym za wiarygodne uznaje się te wyniki badań, które zostały pozytywnie zweryfikowane, to znaczy potwierdzone poprzez powtórne wykonanie analogicznych badań w innym ośrodku naukowym. Pod uwagę bierze się tylko te prace naukowe, które odpowiadają od lat ustalonym wymaganiom jakim muszą odpowiadać badania i sposób ich publikacji.

Oddziaływanie pól elektromagnetycznych na organizmy jest przedmiotem wielu prac badawczych. Bardzo istotną rolę w ocenie wyników tych prac odgrywają międzynarodowe programy badawcze. Zasadnicze znaczenie ma tutaj zapoczątkowany w 1996 r. program Międzynarodowej Organizacji Zdrowia (WHO) zatytułowany „Pola Elektromagnetyczne”.

Program „Pola Elektromagnetyczne” jest realizowany, między innymi, po to aby możliwe było wykorzystanie całej, dotychczas zgromadzonej wiedzy dotyczącej oddziaływania pól elektromagnetycznych na zdrowie.

Aktualne informacje, dotyczące stanu prac WHO można znaleźć na stronach internetowych Światowej Organizacji Zdrowia: http://www.who.int/peh-emf/en/ .

Znajdują się tam również odnośniki do arkuszy faktów – dokumentów zatwierdzanych przez Dyrektoriat Generalny WHO. Interesujące są arkusze faktów dotyczące oddziaływania stacji bazowych i tzw. nadwrażliwości na pola elektromagnetyczne. Są to arkusze (fact sheet`s) Nr 296 i 304.

WHO określa także kierunki badań, które powinny pozwolić na udzielenie odpowiedzi na ciągle istniejące pytania i wątpliwości. A pamiętać należy o tym, że nie ma dziedziny wiedzy, którą można uznać za zamkniętą i nie wartą dalszego rozwijania. Stad też czysta demagogią są stwierdzenia, że „o pola elektromagnetycznych nie wiemy jeszcze wszystkiego” i dlatego „należy wszystko powyłączać”.

Podstawowe zalecenia międzynarodowe

Przykładowe zalecenia międzynarodowe – poziomy dopuszczalne, określone w zaleceniach międzynarodowych.

Przyjęta w dniu 12 lipca 1999 roku rekomendacja Rady Europejskiej w sprawie ograniczania ekspozycji ludności w polach elektromagnetycznych o częstotliwościach od 0 Hz do 300 GHz została skonstruowana głównie w oparciu o zalecenia ICNIRP - Międzynarodowej Komisji Ochrony przed Promieniowaniem Niejonizującym (International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection). Rekomendacja ta stanowi jedyny oficjalny akt Unii Europejskiej, odnoszący się do kwestii oddziaływań pól elektromagnetycznych.

Przyjęte w zaleceniach ICNIRP wartości dopuszczalnych poziomów pól elektromagnetycznych zostały określone tak, aby z odpowiednim zapasem bezpieczeństwa, wykluczyć możliwość występowania negatywnych skutków zdrowotnych oddziaływania takich pól.

Rekomendacja Rady Europejskiej zawiera wykaz wielkości fizycznych zalecanych do stosowania przy określaniu oddziaływania pól elektromagnetycznych na ludzi. Określono poziomy ochrony podstawowej – ograniczenia podstawowe (miary bezpośrednie), odnoszące się do zjawisk bezpośrednio występujących w organizmach ludzi oraz określono poziomy odniesienia – odpowiadające naszym, krajowym poziomom dopuszczalnym.

Termin: „ograniczenia podstawowe” odnosi się tu do ograniczania ekspozycji ludzi w zmiennych w czasie polach elektrycznych, magnetycznych i elektromagnetycznych. Ograniczenia te określono przyjmując za ich podstawę istniejące, dobrze udokumentowane dane opisujące zjawiska biologiczne, będące konsekwencją oddziaływania pól oraz - również dobrze udokumentowane, zdrowotne efekty występowania tych zjawisk. Wielkości fizyczne w jakich określono ograniczenia podstawowe są zależne od częstotliwości pól. Wielkościami tymi są: indukcja magnetyczna (B), gęstość prądu (J), tempo pochłaniania właściwego energii (SAR) i gęstość mocy (S). Indukcja magnetyczna i gęstość mocy pola mogą być mierzone bezpośrednio u osób eksponowanych w polach.

Poziomami pochodnymi – wyprowadzonymi z ograniczeń podstawowych są „poziomy odniesienia” – są to poziomy pól, które podano w celu umożliwienia praktycznej oceny ryzyka przekroczenia podstawowych ograniczeń ekspozycji. Niektóre z poziomów odniesienia zostały określone (wyprowadzone) z odpowiednich ograniczeń podstawowych dzięki użyciu technik pomiarowych i technik symulacji komputerowej, a niektóre zostały określone w oparciu o zjawiska związane z bezpośrednim odczuwaniem działania pól i o dane dotyczące pośrednich efektów oddziaływania pól. Jako poziomy odniesienia podawane są: natężenie pola elektrycznego (E), natężenie pola magnetycznego (H), indukcja magnetyczna (B), gęstość mocy (S) i prąd w kończynach (IL). Wielkościami odnoszącymi się do odczuwalnych efektów działania pól są – prąd dotyku (IC) oraz, dla pól impulsowych, pochłanianie właściwe energii (SA). W każdych, konkretnych warunkach ekspozycji, zmierzone lub wyliczone wartości każdej z podanych powyżej wielkości fizycznych powinny być porównywane z odpowiednią wartością poziomu odniesienia, określoną w Rekomendacji. Brak przekroczenia poziomu odniesienia jest równoznaczny z brakiem przekroczenia ograniczenia podstawowego.

Ograniczenia podstawowe zostały w Rekomendacji określone w zależności od częstotliwości pola.

Dla zakresu częstotliwości od 1 herca (Hz) do 10 megaherców (MHz) ograniczenie podstawowe zostało podane w Rekomendacji jako gęstość prądu w ciele człowieka. Ograniczenie to podano w celu zapobieżenia oddziaływania pól na funkcje systemu nerwowego. Poziom ograniczenia podstawowego dla tego zakresu częstotliwości, podany jako wartość skuteczna gęstości prądu wynosi 2 miliampery na metr kwadratowy (mA/m2). Ze względu na niejednorodność ciała, gęstość prądu powinna być uśredniana dla 1 centymetra kwadratowego przekroju poprzecznego ciała.  Podstawowe ograniczenie gęstości prądu zostało ustalone na takim poziomie aby w tkankach centralnego systemu nerwowego nie zachodziły niekorzystne zjawiska. Powyższy poziom ograniczenia podstawowego określono uwzględniając odpowiednie współczynniki bezpieczeństwa.

Poziomy odniesienia, dla częstotliwości pól równej 50 Hz podano w Rekomendacji jako: natężenie pola elektrycznego, natężenie pola magnetycznego i indukcję magnetyczną. I tak dla tej częstotliwości: poziom natężenia pola elektrycznego wynosi 5 kV/m, poziom natężenia pola magnetycznego wynosi 80 A/m, co odpowiada indukcji magnetycznej równej 100 mikrotesli (T).

W Rekomendacji przyjęto zasadę, mówiącą że jeżeli zmierzone w środowisku wartości natężenia pola elektrycznego, magnetycznego lub indukcji magnetycznej są wyższe od poziomów odniesienia – nie musi to oznaczać przekroczenia ograniczeń podstawowych. W takiej sytuacji, zgodnie z Rekomendacją, należy dla każdego przypadku sprawdzać czy ograniczenia podstawowe nie będą przekroczone.

Tabela 1

Poziomy odniesienia dla pól elektrycznych, magnetycznych i elektromagnetycznych

(0 Hz do 300 GHz, niezakłócona wartość skuteczna) według rekomendacji Rady Europejskiej 1999/519/EC

Przykładem innego, opracowanego przez międzynarodowy zespól unormowania jest IEEE Standard for Safety Levels with Respect to Human Exposure to Radio Frequency Electromagnetic Fields, 3 kHz to 300 GHz. IEEE Std C95.1™-2005 (Revision of IEEE Std C95.1-1991)Czyli opracowana przez IEEE (The Institute of Electrical and Electronics Engineers) norma określająca bezpieczne dla ekspozycji człowieka poziomy pól elektromagnetycznych. Początki standaryzacji oddziaływania pól elektromagnetycznych opracowywanych przez IEEE sięgają przełomu lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych ubiegłego wieku. Norma jest kolejną modyfikacja normy pochodzącej z 1991 roku i została przyjęta w 2005 roku. Dotyczy kwestii związanych z ochroną ludzi przebywających w polach elektromagnetycznych o częstotliwościach od 3 kHz do 300 GHz. Tak jak poprzednio opisana, norma ta odnosi się do ochrony zarówno ludności jak i pracowników. Zgodnie z terminologią wykorzystywana w normach IEEE środowisko, w którym mogą przebywać ludzie dzielone jest na niekontrolowane i kontrolowane. Środowisko kontrolowane to przestrzeń, która jest dostępna ludziom uprzedzonym o potencjalnych skutkach oddziaływania pól elektromagnetycznych lub gdzie ekspozycja w polach jest skutkiem przemieszczania się przez obszary oznakowane tablicami ostrzegawczymi lub przestrzeń niedostępna dla ludności. Osoby, które mogą znaleźć się w takiej przestrzeni są uprzedzane o możliwych efektach oddziaływani pól elektromagnetycznych. Środowisko niekontrolowane to miejsca dostępne dla ludności. Norma ta również nie odnosi się do ekspozycji pacjentów, którzy celowo są poddawania działaniu pól. Nie dotyczy także spraw związanych z używaniem urządzeń i implantów medycznych.

Norma składa się z czterech rozdziałów oraz sześciu załączników. W części pierwszej znajduje się przegląd zawartości normy, opis jej zakresu i celu stosowania oraz wprowadzenie. W części drugiej – uzasadnienie. Część trzeci a zawiera definicje, wyjaśnienia używanych skrótów i symboli wielkości fizycznych oraz jednostek. W części czwartej są zalecenia, czyli wartości graniczne oraz opis metod oceny zgodności z normą.  W załącznikach opisano kolejno – podejście do nowelizacji normy w jej wersji z 1999 roku, identyfikację poziomów pól o częstotliwościach radiowych odpowiedzialnych z a niekorzystne oddziaływanie (podsumowanie literatury), uzasadnienie normy, przykłady zastosowań praktycznych, słownik, bazę danych literaturowych oraz bibliografię.

Norma, traktowana jako zalecenie, została opracowana jako narzędzie ochrony przed ustalonymi niekorzystnymi skutkami zdrowotnymi, jakie dla istot ludzkich mogą wynikać z przebywania w polach elektromagnetycznych o częstotliwościach radiowych z zakresu od 3 kHz do 300 GHz. Zalecenia zostały podane poprzez określenie ograniczeń podstawowych (basic restrictions) oraz dopuszczalnych poziomów ekspozycji. Ograniczenia podstawowe odnoszą się do skutków wewnątrz ciała człowieka – pól wewnętrznych, SAR (tempo pochłaniania energii elektromagnetycznej, specific absorption rate) i gęstości prądu. Dopuszczalne poziomy ekspozycji zostały wyprowadzone z ograniczeń podstawowych i są to wartości graniczne (limity) pól zewnętrznych, w których mogą znaleźć się ludzie oraz wartości prądów indukowanych oraz dotykowych.

Zalecenia dla częstotliwości 300 GHz sa zgodne z zaleceniami ochronnymi dla podczerwieni. Dla częstotliwości poniżej 3 KHz zastosowanie ma norma opisana poprzednio.

Norma jest znowelizowaną wersją jej poprzedniczek. Przy opracowywaniu normy wykorzystano informacje pochodzące z szerokiego przeglądu literatury naukowej, zawierającej opisy badań wykonanych pomiędzy latami 1950 a 2003, w tym także dotyczącej badań ewentualnych skutków oddziaływania słabych pól, nie wywołujących przyrostu temperatury tkanek.

Brak wiarygodnych naukowych i medycznych doniesień pokazujących niekorzystne efekty zdrowotne przy przebywaniu w polach o poziomach określonych w podobnych i poprzednich normach potwierdza zasadność przyjętych tam norm ekspozycji.

Norma zawiera dwa, oddzielne zestawy reguł ograniczających ekspozycje ludzi w polach elektrycznych, magnetycznych i elektromagnetycznych oraz prądami indukowanymi i dotykowymi. Dla pól z zakresu częstotliwości od 3 KHz do 5 MHz regułą jest zmniejszanie skutków  związanych z elektrostymulacją.  Dla pól z zakresu 100 kHz do 300 GHz reguły ochrony wiążą się ze skutkami wydzielania ciepła w organizmach. W zakresie częstotliwości pośrednich – pomiędzy 0,1 do 5 MHz należy stosować obydwie reguły. W zakresie tym reguły oparte na zjawisku ogrzewania tkanek są bardzie restrykcyjne dla ekspozycji ciągłej, podczas gdy reguły wywiedzione ze zjawiska elektrostymulacji są bardziej restrykcyjne dla ekspozycji krótkotrwałej. Ustalając wartości graniczne uwzględniono konieczność przyjęcia marginesów bezpieczeństwa oraz konsekwencje niepewności wyznaczania wartości granicznych.

Ustalono dwa zestawy wartości dopuszczalnych ekspozycji – pierwszy, adresowany do osób przebywających w środowisku kontrolowanym i drugi dla przebywającej w środowisku niekontrolowanym ludności. Waga danych naukowych uzasadnia wniosek, zgodnie z którym przebywanie w polach o wartościach niższych niż ustalone dla środowiska kontrolowanego nie pociąga za sobą żadnego wymiernego ryzyka. Autorzy normy uznali, iż naukowe określenie poziomów  bezpieczeństwa absolutnego jest niemożliwe (tzw. hipoteza zerowa) dla jakiegokolwiek czynnika fizycznego,. Stąd zestaw wartości dopuszczalnych, określony dla ludności (środowisko niekontrolowane), wychodzi naprzeciw obawom społecznym i potrzebie harmonizacji normowania pól elektromagnetycznych, np. z poziomami określonymi przez ICNIRP.

Polskie przepisy ochrony środowiska

Podstawowe przepisy – ustawa Prawo ochrony środowiska i przepisy wykonawcze. Zasady lokalizacji stacji bazowych. Weryfikacja i kontrola.

Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 30 października 2003 r. w sprawie dopuszczalnych poziomów pól elektromagnetycznych w środowisku  oraz sposobów sprawdzania dotrzymania tych poziomów zostało opracowane zgodnie z upoważnieniem ustawowym zawartym w art. art. 122  ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. - Prawo ochrony środowiska .

Rozporządzenie określa dopuszczalne poziomy  pól elektromagnetycznych

w środowisku, zróżnicowane dla terenów przeznaczonych pod zabudowę mieszkaniową, miejsc dostępnych dla ludności oraz zakresy częstotliwości pól elektromagnetycznych, dla których określa się parametry fizyczne, charakteryzujące oddziaływanie pól elektromagnetycznych na środowisko, a także metody sprawdzania dotrzymania dopuszczalnych poziomów pól elektromagnetycznych, jak również metody wyznaczania dotrzymania dopuszczalnych poziomów pól elektromagnetycznych. Rozporządzenie to zastąpiło rozporządzenie z 1998 roku o analogicznym zakresie regulacji.

Dopuszczalne poziomy pól elektromagnetycznych, zróżnicowane dla terenów przeznaczonych pod zabudowę mieszkaniową oraz dla miejsc dostępnych dla ludności określono w załączniku nr 1 do rozporządzenia. Dla terenów przeznaczonych pod zabudowę mieszkaniową określono dopuszczalne wartości poziomów składowej elektrycznej i składowej magnetycznej pola o częstotliwości przemysłowej 50 Hz. Wartości te wynoszą odpowiednio: 1 kV/m – składowa elektryczna i 60 A/m – składowa magnetyczna. Porównując te wartości z wartościami określonymi w uprzednio obowiązującym rozporządzeniu z 1998 roku, należy zauważyć, że wartość dopuszczalna składowej elektrycznej pola o częstotliwości przemysłowej nie uległa zmianie, natomiast wartość dopuszczalna składowej magnetycznej została obniżona z 80 A/m. Zmiana ta była podyktowana zamiarem dostosowania wymagań środowiskowych do wymagań ochronnych obowiązujących dla stanowisk pracy. W uprzednio obowiązującym rozporządzeniu z 1998 roku dopuszczalne poziomy pól elektromagnetycznych wielkiej częstotliwości określono dla dwóch zakresów częstotliwości: od 10 MHz do 300 MHz i od 300 MHz do 300 GHz. Dla zakresu częstotliwości od 10 MHz do 300 MHz określona była dopuszczalna wartość składowej elektrycznej pola. Wartość ta była równa 7 V/m. Dla zakresu częstotliwości od 300 MHz do 300 GHz określona była dopuszczalna wartość gęstości mocy pola elektromagnetycznego. Wartość ta była równa 0,1 W/m2.

Sprawdzenia dotrzymania dopuszczalnych poziomów pól elektromagnetycznych w środowisku dokonuje się dla instalacji wytwarzających pola elektromagnetyczne w zakresie częstotliwości od 3 MHz do 300 MHz - na podstawie wartości składowej elektrycznej pola a dla instalacji wytwarzających pola elektromagnetyczne w zakresie częstotliwości od 300 MHz do 300 GHz - na podstawie gęstości mocy pola albo wartości składowej elektrycznej pola. Przy czym dla zakresu częstotliwości od 3 MHz do 300 MHz określa się wartość skuteczną natężenia pola elektrycznego z dokładnością do jednego miejsca znaczącego,  a dla pól o częstotliwościach od 300 MHz do 300 GHz wartości średniej gęstości  mocy z dokładnością do jednego miejsca znaczącego po przecinku. 

Zgodnie z zapisem zawartym w rozporządzeniu 2003 roku pomiary pól elektromagnetycznych przeprowadza się w szczególności w tych miejscach, w których, na podstawie uprzednio przeprowadzonych obliczeń, stwierdzono występowanie pól elektromagnetycznych o poziomach zbliżonych do poziomów dopuszczalnych. Jest to zapis odnoszący się do wszystkich rodzajów instalacji wytwarzających pola elektromagnetyczne. Wykonując pomiary zgodnie z tym zapisem można uniknąć dobierania pionów pomiarowych w miejscach, o których wiadomo z góry, że nie będą w nich występowały pola elektromagnetyczne o wartościach istotnych z punktu widzenia ochrony ludzi i środowiska. Przykładami takich miejsc mogą być, np. miejsca znajdujące się na poziomie terenu pod zawieszonymi wysoko antenami radiolinii lub też miejsca usytuowane z tyłu silnie kierunkowych anten o dużym tłumieniu wstecznego promieniowania.

Podczas opracowywania wyników pomiarów pól elektromagnetycznych przyjmuje się poprawki pomiarowe, umożliwiające uwzględnienie parametrów pracy instalacji wytwarzających te pola, najbardziej niekorzystnych  z punktu widzenia oddziaływania na środowisko. Przykładowo - w przypadku pomiarów w otoczeniu linii elektroenergetycznych będą to poprawki wynikające ze zmienności wartości napięć linii oraz zmienności prądów płynących w tych liniach. W przypadku pomiarów pól elektromagnetycznych wykonywanych w otoczeniu stacji bazowych radiokomunikacji ruchomej wystarczające jest uwzględnienie dobowej zmienności parametrów pracy takich stacji. Wiadomo mianowicie, że stacje bazowe wytwarzają pola o zbliżonych wartościach w godzinach największej aktywności abonentów sieci – to jest w godzinach od około siódmej rano do dwudziestej drugiej. Jeżeli pomiary poziomów pól elektromagnetycznych w otoczeniu stacji bazowych będą wykonywane w takich godzinach nie ma potrzeby wprowadzania dodatkowych poprawek pomiarowych. Takie podejście zmusza jednak ekipy pomiarowe do dokonania wstępnej oceny charakteru pracy instalacji będącej źródłem mierzonych pól elektromagnetycznych.

Jeżeli w otoczeniu instalacji radiokomunikacyjnych występują pola elektromagnetyczne wytworzone przez kilka instalacji nie pracujących równocześnie, zasięg występowania pól elektromagnetycznych o poziomach dopuszczalnych wyznacza się dla instalacji albo grupy instalacji wytwarzających pola elektromagnetyczne o poziomach najwyższych. Pomiary  w otoczeniu instalacji wymienionych radiokomunikacyjnych wykonuje się podczas pracy wszystkich urządzeń wytwarzających pola elektromagnetyczne w danym zakresie częstotliwości, w warunkach odpowiadających charakterystykom eksploatacyjnym tych urządzeń; w przypadku możliwości eksploatacji w kilku rodzajach pracy - pomiary  należy  wykonać  przy tym rodzaju pracy,  przy  którym   występują pola elektromagnetyczne o najwyższym poziomie. Zapisy te są identyczne z zapisami zawartymi w rozporządzeniu z 1998 roku i nie uległy zmianie. Z zapisów tych nie wynika konieczność zmiany warunków pracy na inne niż wynikają z trybu pracy przyjętego w projekcie radiowym. Przykładowo – jeżeli w projekcie radiowym stacji przewidziano stałą pracę stacji z określonym tłumieniem sygnału docierającego do anten nadawczych, nie ma potrzeby wyłączania tego tłumienia na czas wykonywania pomiarów.

Pomiary pól elektromagnetycznych wykonuje się w pionach i punktach pomiarowych. Pomiary  w otoczeniu instalacji radiokomunikacyjnych, w przyjętych   pionach pomiarowych, wykonuje się w punktach pomiarowych położonych na wysokościach od  0,3 m do 2 m nad powierzchnią ziemi albo nad innymi powierzchniami, na których mogą przebywać ludzie, przyjmując za wynik pomiaru maksymalny, zmierzony w danym pionie poziom pól elektromagnetycznych. Identycznie jak to było uprzednio - w pobliżu urządzeń, obiektów i elementów metalowych  pomiary  należy wykonywać w odległości nie mniejszej niż 0,3 m od tych urządzeń, obiektów i elementów metalowych. 

Jeżeli, jak to już podano powyżej, na podstawie uprzednio przeprowadzonych obliczeń, stwierdzi się w otoczeniu instalacji radiokomunikacyjnych występowanie pól elektromagnetycznych o poziomach zbliżonych do poziomów dopuszczalnych  w budynkach mieszkalnych oraz na balkonach  i  tarasach,  na których mogą przebywać ludzie, to w miejscach takich należy dobrać dodatkowe piony pomiarowe. Zgodnie zapisami zawartymi w rozporządzeniu z 2003 roku w pomieszczeniach budynków znajdujących się w otoczeniu obiektów i urządzeń, radiokomunikacyjnych, wykonuje się w  środku pomieszczenia - na wysokości od 0,3 m do 2 m nad poziomem podłogi, w płaszczyźnie otworów okiennych znajdujących się od  strony  źródła pól elektromagnetycznych; w odległości nie mniejszej niż 0,3 m od instalacji telefonicznych, wyłączonych odbiorników radiowych  i  telewizyjnych, instalacji telewizji kablowych, systemów multimedialnych i sieci komputerowych oraz instalacji elektrycznych i innych instalacji wykonanych z metalu. W ust. 27 załącznika 2 do rozporządzenia z 2003 roku zawarto wymagania dotyczące pomiarów pól elektromagnetycznych wykonywanych otoczeniu instalacji stacji bazowych radiokomunikacji ruchomej. I tak: główne kierunki pomiarowe ustala się wzdłuż kierunku maksymalnego zasięgu oddziaływania pól elektromagnetycznych.  Pomocnicze kierunki pomiarowe ustala się uwzględniając: charakterystyki techniczne urządzeń wchodzących w skład stacji, charakter i sposób zagospodarowania terenu otaczającego stację oraz występowanie miejsc dostępnych dla ludności. 

Załącznik Nr 1 do rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 30 października 2003 r. (Dz.U. Nr 192 z dnia 14.11.2003 r., poz. 1883)

Zróżnicowane dopuszczalne poziomy  pól elektromagnetycznych

Tabela 1

Zakres częstotliwości pól elektromagnetycznych, dla których określa się parametry fizyczne, charakteryzujące oddziaływanie pól elektromagnetycznych na środowisko dla terenów przeznaczonych pod zabudowę mieszkaniową oraz dopuszczalne poziomy pól elektromagnetycznych, charakteryzowane przez dopuszczalne wartości parametrów fizycznych, dla terenów przeznaczonych pod zabudowę mieszkaniową

a)         50 Hz – częstotliwość sieci elektroenergetycznej,

b)         podane w kolumnach 2 i 3 tabeli wartości graniczne parametrów fizycznych charakteryzujących oddziaływanie pól elektromagnetycznych odpowiadają wartościom skutecznym natężeń pól elektrycznych i magnetycznych.

Tabela 2

Zakres częstotliwości pól elektromagnetycznych, dla których określa się parametry fizyczne, charakteryzujące oddziaływanie pól elektromagnetycznych na środowisko dla miejsc dostępnych dla ludności oraz dopuszczalne poziomy pól elektromagnetycznych, charakteryzowane przez dopuszczalne wartości parametrów fizycznych, dla miejsc dostępnych dla ludności

Objaśnienia:

Podane w kolumnach 2 i 3 tabeli wartości graniczne parametrów fizycznych charakteryzujących oddziaływanie pól elektromagnetycznych odpowiadają:

a)         wartościom skutecznym natężeń pól elektrycznych i magnetycznych o częstotliwości

do 3MHz, podanym z dokładnością do jednego miejsca znaczącego,

b)         wartościom skutecznym natężeń pól elektrycznych o częstotliwości od 3MHz do 300 MHz , podanym z dokładnością do jednego miejsca znaczącego,

c)         wartości średniej gęstości  mocy dla pól elektromagnetycznych o częstotliwości od 300 MHz do 300 GHz lub wartościom skutecznym dla pól elektrycznych o częstotliwościach z tego zakresu częstotliwości, podanej z dokładnością do jednego miejsca znaczącego po przecinku,

d)         f – częstotliwość w jednostkach podanych w kolumnie 1,

e)         50 Hz – częstotliwość sieci elektroenergetycznej.

Ostatnie doniesienia

Sposoby wypracowywania i przykłady opinii międzynarodowych gremiów – raport na temat oddziaływania pól elektromagnetycznych dla Komisji Europejskiej z marca 2007 r.

Kwestie związane z wpływem pól elektromagnetycznych na zdrowie ludzi znajdują się od dawna w centrum uwagi Unii Europejskiej. 21 marca 2007 roku został przyjęty przez będący ciałem doradczym Komisji Europejskiej Scientific Committee on Emerging and Newly Identified Health Risks (SCENIHR) – Naukowy Komitet Powstających i Niedawno Zidentyfikowanych Zagrożeń Zdrowia raport. Raport dotyczący możliwych skutków oddziaływania pól elektromagnetycznych na zdrowie człowieka. Raport ten, zatytułowany „Possible effects of Electromagnetic Fields (EMF) on HumanHealth” jest dostępny w Internecie. Treść raportu została, przed jej ostatecznym przyjęciem przez Komitet poddana otwartemu ankietowaniu. Zgodnie z treścią raportu od lat są prowadzone obszerne badania naukowe, dotyczące pól elektromagnetycznych o częstotliwościach radiowych (epidemiologiczne, in vivo, in vitro). Zgodnie z wnioskami zawartymi w raporcie wyniki tych badań wskazują konsekwentnie na brak negatywnych skutków zdrowotnych towarzyszących przebywaniu ludzi w polach elektromagnetycznych o poziomach niższych od granicznych, określonych w międzynarodowych zaleceniach ICNIRP - International Commission on Non Ionising Radiation Protection). Zalecenia, wraz z ich naukowym uzasadnieniem stanowiły podstawę przyjętej w 1999 roku Rekomendacji Rady Europy 1999/519/EC, dotyczącej ograniczania ekspozycji ludności na pola elektromagnetyczne.

Co dalej?

Prawdopodobny rozwój infrastruktury radiokomunikacyjnej. Technika dla ludzi a nie odwrotnie.

Kilka lat temu przewidywano, że najpowszechniejszym sposobem rozprowadzania informacji staną się linie światłowodowe. Tak się nie stało. Światłowody są wykorzystywane do przesyłania dużych strumieni informacji między ustalonymi punktami. Przykład: między dużymi miastami, w obrębie wielkich biurowców, etc. Podstawowym medium, dzięki któremu możemy prawie wszędzie rozmawiać przez telefon – i z najbliższymi i w sprawach służbowych, oglądać telewizję, słuchać radia, mieć dostęp do internetu są fale radiowe.

Prawdopodobny rozwój łączności w najbliższym czasie będzie wynikał z dalszego rozwijania technik radiowych, technik cyfrowych i gałęzi matematyki, która nazywa się statystyką – sposobów przetwarzania i „upakowywania” informacji oraz sposobów nadawania i odbioru. Obserwuje się ciągłe obniżanie poziomów użytecznych pól elektromagnetycznych koniecznych do przesłania takiej samej ilości danych. Metody statystyczne są wykorzystywane do niwelowania skutków występowania zaburzeń i zakłóceń radiowych.

Wszystko to jest opracowywane po to, aby możliwe było łatwiejsze i pełniejsze korzystanie z systemów przesyłania informacji.

Zmiana techniki nadawania programów radiowych i telewizyjnych, która nastąpi w najbliższym czasie to przejście na nadawanie programów w postaci cyfrowej. Umożliwi to obniżenie mocy stacji radiowych i telewizyjnych w ciągu najbliższych kilku lat.

Spowoduje to obniżenie poziomów pól elektromagnetycznych w środowisku, i to pomimo zwiększającej się ilości stacji bazowych telefonii komórkowej oraz punktów radiodostępu do internetu.