| Budowa atomu | Przemiany jądrowe | Ochrona przed promieniowaniem | Izotopy naturalne |
| Sztuczne radioizotopy | Czarnobyl | Dawka promieniowania | Aktywność | Hormeza radiacyjna |

Promieniotwórczość, istniejąca od zarania dziejów, odkryta zaledwie nieco ponad sto lat temu, ma za sobą bogatą historię. W historii tej znajdziemy zarówno karty będące dumą ludzkości, jak też karty, które najchętniej wymazalibyśmy z pamięci. Niewidzialna natura promieniotwórczości, może budzić lęk, ponieważ lęk budzi zwykle to, co nieznane. Dlatego też postaramy się przybliżyć Państwu zagadnienia związane z promieniowaniem jonizującym.

Promieniowanie to zjawisko wysyłania przez substancję energii w postaci cząstek bądź fal elektromagnetycznych. Promieniowanie jonizujące jest promieniowaniem wywołującym jonizację ośrodka, przez który przechodzi. Zamienia obojętne atomy budujące materię w jony obdarzone ładunkiem. Substancję zdolną do emisji takiego promieniowania nazywamy substancją promieniotwórczą. Podstawową jej cechą jest aktywność wyrażana w bekerelach [Bq].

Źródłem promieniowania jonizującego są przemiany jądrowe zachodzące w jądrze atomowym i wyzwalające energię odpowiedzialną za proces jonizacji. Wyróżniamy kilka podstawowych przemian jądrowych: α, β, γ. Efektem tych przemian są cząstki różniące się energią i przenikalnością, a przez to również szkodliwością dla organizmów żywych. Największą przenikalnością cechuje się promieniowanie γ, średnią promieniowanie β, zaś najmniejszą promieniowanie α. Z różnicy w przenikalności wynika zróżnicowanie osłon stosowanych do ochrony przed promieniowaniem. Poszczególne rodzaje promieniowania są też zróżnicowane pod względem zdolności do jonizacji napotykanego ośrodka. Z wymienionych typów przemian najbardziej jonizujące jest promieniowanie α, najmniej promieniowanie γ.

Promieniowanie jonizujące stale towarzyszy człowiekowi. Jest ono obecne w życiu naszej planety od początków jej istnienia. To właśnie energia pochodząca z przemian promieniotwórczych jest jednym ze źródeł ciepła na Ziemi. Obecne w skorupie ziemskiej pierwiastki takie jak uran, tor czy potas (zaliczane do izotopów naturalnych) stale ulegają przemianom, przez co odgrywają dużą rolę w bilansie energetycznym planety. Zaistnienie życia na Ziemi zawdzięczamy najprawdopodobniej radionuklidom, a głównie potasowi 40K. Dzięki promieniowaniu potasu i innych pierwiastków nastąpiło ogrzanie Ziemi, które umożliwiło powstanie i rozwój życia. Źródłem promieniowania jest również nasze ciało zawierające promieniotwórcze pierwiastki, które człowiek wprowadza do organizmu wraz z pokarmem. Promieniowanie jonizujące nie jest zatem wynalazkiem człowieka, aczkolwiek człowiek nauczył się wytwarzać pierwiastki promieniotwórcze w laboratorium. Odkrycie możliwości otrzymywania sztucznych izotopów zawdzięczamy córce Marii Curie-Skłodowskiej, Irenie oraz jej mężowi Fryderykowi Joliot. Sztuczne radioizotopy, podobnie jak naturalne izotopy promieniotwórcze, znajdują szerokie zastosowanie w medycynie, przemyśle, nauce. To od nas zależy, na ile poznamy zjawisko promieniotwórczości i w jaki sposób je wykorzystamy. Promieniowanie jonizujące stale towarzyszy człowiekowi. Jest ono obecne w życiu naszej planety od początków jej istnienia. To właśnie energia pochodząca z przemian promieniotwórczych jest jednym ze źródeł ciepła na Ziemi. Obecne w skorupie ziemskiej pierwiastki takie jak uran, tor czy potas (zaliczane do izotopów naturalnych) stale ulegają przemianom, przez co odgrywają dużą rolę w bilansie energetycznym planety. Zaistnienie życia na Ziemi zawdzięczamy najprawdopodobniej radionuklidom, a głównie potasowi 40K. Dzięki promieniowaniu potasu i innych pierwiastków nastąpiło ogrzanie Ziemi, które umożliwiło powstanie i rozwój życia. Źródłem promieniowania jest również nasze ciało zawierające promieniotwórcze pierwiastki, które człowiek wprowadza do organizmu wraz z pokarmem. Promieniowanie jonizujące nie jest zatem wynalazkiem człowieka, aczkolwiek człowiek nauczył się wytwarzać pierwiastki promieniotwórcze w laboratorium. Odkrycie możliwości otrzymywania sztucznych izotopów zawdzięczamy córce Marii Curie-Skłodowskiej, Irenie oraz jej mężowi Fryderykowi Joliot. Sztuczne radioizotopy, podobnie jak naturalne izotopy promieniotwórcze, znajdują szerokie zastosowanie w medycynie, przemyśle, nauce. To od nas zależy, na ile poznamy zjawisko promieniotwórczości i w jaki sposób je wykorzystamy.

Stała obecność promieniowania jonizującego w otoczeniu człowieka sprawia, że nieustannie oddziałuje ono na nasze ciało. Dawka promieniowania, jaką otrzymuje ludzki organizm pochodzi w głównej mierze z promieniowania naturalnego, zwanego promieniowaniem tła, którego źródłem jest skorupa ziemska i kosmos. Sztuczna promieniotwórczość odpowiada zaledwie za ok. 26% promieniowania na Ziemi. Jesteśmy zatem codziennie napromieniowywani, a rocznie ciało przeciętnego Polaka otrzymuje średnią dawkę skuteczną ok. 3,5mSv (milisiwerta). Dawka ta pochodzi przede wszystkim ze źródeł naturalnych (Rys.1) i jest średnią dawką charakterystyczną dla naszego kraju. Dawka ta wykazuje zróżnicowanie w zależności od lokalizacji na terenie Polski. Informację o rozkładzie mocy dawki promieniowania w Polsce w danym dniu uzyskać możemy na stronie Państwowej Agencji Atomistyki.

Rys. 1 Udział różnych źródeł promieniowania jonizującego w średniej dawce skutecznej otrzymanej przez statystycznego mieszkańca Polski w 2006 roku (źródło - raport Prezesa PAA dostępny na stronie http://www.paa.gov.pl)

W innych regionach świata, w zależności od składu mineralnego skorupy ziemskiej i wysokości nad poziomem morza, dawki te również są zróżnicowane, mogą być mniejsze bądź większe od dawki charakterystycznej dla Polski. Organizmy żyjące na obszarach o podwyższonym promieniowaniu jonizującym nie odczuwają z tego powodu skutków ubocznych. Przyzwyczajają się do podwyższonej dawki, wykształcają mechanizmy oporności na działanie promieniowania i funkcjonują prawidłowo.

Niegdyś twierdzono, że nawet najmniejsza dawka promieniowania jest szkodliwa. Starano się jak najbardziej minimalizować narażenie na promieniowanie. Jest to tzw. hipoteza liniowa, według której szkodliwość promieniowania wzrasta proporcjonalnie do wzrostu jego dawki. W oparciu o ten pogląd opracowano powszechnie przyjęty i realizowany w Polsce i na świecie plan ochrony radiacyjnej. Dziś coraz częściej mówi się o korzystnym wpływie małych dawek promieniowania na rozwój organizmów żywych. Naukowo udowodniono, że małe dawki promieniowania wywołują pozytywne dla organizmu skutki. Zjawisko to, zwane hormezą radiacyjną, jest zgodne ze słowami ojca toksykologii Paracelsusa, że „wszystko jest trucizną i nic nie jest trucizną, bo tylko dawka czyni truciznę”.

Ciągłe badanie zjawiska promieniotwórczości, poznawanie jego mechanizmów umożliwia nam poznanie natury promieniowania. Wielu osobom słyszącym słowo promieniowanie, na myśl przychodzi katastrofa w Czarnobylu, która niewątpliwie rzuca cień na historię promieniotwórczości. Podobnie przyćmiewają ją bomby zrzucone na Hiroszimę i Nagasaki. Jednak wiedza o promieniowaniu, które przecież jest stale obecne w codziennym życiu człowieka, pozwala zrozumieć, że promieniowanie można wykorzystywać również w dobrych celach, w sposób niekoniecznie szkodliwy dla ludzi i środowiska przyrodniczego. Stosowanie promieniowania, tak jak i inna działalność ludzka, wiąże się jednak z pewnymi niedogodnościami, do których należą m.in. odpady. Odpady promieniotwórcze składowane w odpowiedni sposób nie stanowią zagrożenia. Jednak kwestia ich zabezpieczenia budzi wśród ludzi wiele wątpliwości, a przez to zniechęcają do powszechnego wykorzystywania promieniotwórczości. Są jednym z głównych powodów braku aprobaty społeczeństwa polskiego dla rozwoju energetyki jądrowej w Polsce. Pomimo że w promieniu 310km od granic Polski znajduje się 10 elektrowni jądrowych (Rys.2), a w nich ponad 20 pracujących reaktorów. Polacy wciąż są nieprzychylnie nastawieni do budowy elektrowni jądrowej na terenie własnego Polski, choć paradoksalnie nie sprzeciwiają się takiej budowie w sąsiednich krajach.

Rys. 2 Elektrownie jądrowe w pobliżu granic Polski, stan z 2007r. (źródło - raport Prezesa PAA dostępny na stronie http://www.paa.gov.pl)

Przy pracy z materiałami promieniotwórczymi, w warunkach zwiększonego narażenia na działanie promieniowania należy postępować ostrożnie i przestrzegać zasad określonych przepisami prawnymi. W Polsce podstawowym aktem prawnym regulującym bezpieczeństwo jądrowe i ochronę radiologiczną jest Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. „Prawo atomowe” (tekst jednolity Dz. U. z 2007r. Nr 42, poz.276).
powrót na początek >>